نسیم طبیعت ایران

پژوهش، تحقیق، ارائه اطلاعات و مطالب آموزشی در زمینه طبیعت، گردشگری و آئین های ایران

مرنجاب را بهتر بشناسیم
ساعت ۱:۱٩ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ٢٠ فروردین ۱۳۸۸   کلمات کلیدی: کویر مرنجاب ،قلعه مرنجاب ،دریاچه نمک آران و بیدگل ،کاروانسرای شاه عباسی مرنجاب

بی مهری به طبیعتهای بکر و زیبا، پدیده ای است خاص مردم این زمان .
والا پدران ما، باخلق یادگارهایی در دل کویر، بی ریا وبدون آنکه خودنمایی کنند به طبیعت احترام گذاشتند و تفاوتی میان جنگلهای سرسبز و کویر ساکت و آرام قائل نشدند.

 

مرنجاب، اقامتگاه کویر مرکزی ایران:

قلعه ها، کاروانسراها و دهها مکان دیدنی دیگر که در مناطق کویری ایران ساخته شده است از جمله کاروانسرای مرنجاب دلیل این مدعاست. پهن دشت ساکت و آرام کویر آن هنگام که ریگهای روانش با هر حرکت باد به نقاشی خیال می پردازند و هنگامی که صدای زنگ شتران، این صبوران صحرای کویر، سکوت صحرا را با موسیقی طبیعت همراه می کنند و تو را از دغدغه دنیای شلوغ می رهانند و آنگاه که به هر طرف نگاه می کنی جز سکوت و خلوت نمی بینی تفاوتی با جنگلهای سرسبز شمال ( آنگاه مه صدای حرکت برگها و نسیم نوازشگر آن خود را به عالمی دیگر می برد ) ندارد.


 با وزش نسیم دلنواز کویری، نی زارهای اطراف < مرنجاب> اینگونه حکایت می کنند که :

روزگاری، شاه عباس صفوی، برای حفاظت از کاورانهای بزرگی که از مشرق زمین و از مسیر جاده ابریشم، عازم اروپا بودند، این عمارت را ساخت. ناگفته نماند که به رسم حکومت داری و تأمین امنیت و فراهم نمودن ابزار و امکانات لازم برای مقابله با هجوم دشمنان، شاه عباس را گمان این بود که از جانب کویر و به سبب سرزمین باتلاقی دریاچه نمک در امان است اما هجوم ناگهانی افغانها که از شرق و از جانب کویر که کاشان و اصفهان را شکستند، هشداری بود که موجب بالارفتن دیوارهای قلعه مرنجاب شد.
< مرنجاب> از جمله 999 کاروانسرایی است که شاه عباس آن را با تجهیز به تأسیسات دفاعی و به سرعت تمام و به عنوان یک پایگاه نظامی در کویر بنا نهاد. بالای کاروانسرا به شکل سنگرهای دیده بانی برای حضور همیشگی 500 پاسدار مسلح و به منظور تأمین امنیت عبور کالا از چین برای اروپا و بالعکس ایجاد شده است. قلعه و کاروانسرای < مرنجاب> در کتب تاریخی زمان صفویه از جمله کتاب(عالم آرای عباسی) اینگونه معرفی شده است که بعضی از شهرهای مرکزی ایران و حاشیه کویر از طریق جاده صعب العبور کویر و سیاه کوه مورد هجوم و حمله ازبکها و ترکمنها قرار گرفت حمله و شبیخون مهاجمین از شمال شرقی کشور و خراسان ، حتی اصفهان را که پایتخت شاه عباس صفوی بود تهدید کرد و این موضوع برای دولت مقتدر صفوی قابل تحمل نبود، لذا به دستور شاه عباس صفوی در منطقه مرنجاب و در حاشیه کویر که علاوه بر مجاورت دریاچه نمک در کنار جاده کاروان رو خراسان و ری نیز قرار دارد قلعه مستحکم مرنجاب ساخته شد تا ضمن آنکه محل اتراق کاروانها با شد، بعنوان یک دزنظامی امنیت سیاه کوه را برقرار کند.
این قلعه که در اوایل قرن یازدهم هجری قمری از آجر شاخته شده است، چهار برج دیده بانی در چهار گوشه خود دارد و در دور تا دور پشت بام این قلعه سوراخهایی تعبیه شده است که به آن < تیرکش> می گویند.


در کتاب عالم آرای عباسی میزان هزینه انجام شده برای ساخت سه کاروانسرای مرنجاب، عین الرشید و قصر بهرام گور و همچنین راه سنگفرش سیاه کوه در زمان شاه عباس صفوی حدود 10هزار تومان بوده است.


این بنا هم اکنون در دست مرمت و بازسازی می باشد و در طرح < پردیس> که به منظور حفظ ابنیه تاریخی و برای ایجاد مرکز اقامتی کویر برای رفاه گردشگران می باشد قرار گرفته است.


و اینک مرنجاب که از یک سوی به تماشای دریاچه سفیدپوش نمک و از دیگر سوی در کنار کویر آرام صبورانه و مقاوم آرمیده است با قدمتی 400 ساله به همت و تلاش مسئولان و به عرق جبین و دستان هنرمند و پرمهر معماران بومی آران و بیدگل حیاتی دیگر به خود گرفته است که گشت و گذار در طبیعت بکر و ناشناخته کویر مرکزی ایران با حضور در کنار برکه آب مرنجاب و تماشای ماهی های سرخ و نی زارهای سبز آن به یادماندنی است.

 

قلعه مرنجاب:

قلعه مرنجاب، کاروانسرایی است در کویر که در مسیر راه ابریشم قرار دارد و کاروانها برای سفر به خراسان، اصفهان، ری و بالعکس از این مسیر می گذشتند.

درباره دلیل ساخت این قلعه و کاروانسرا در کنار دریاچه نمک، نقل است که شاه عباس با وجود ایجاد کاروانسرا و قلعه های متعدد در سراسر کشور، در این منطقه تأسیسات دفاعی تعبیه نکرده بود، چون تا آن زمان دشمنان به خاطر دریاچه نمک و گستره کویر، از این سوی به پایتخت هجوم نبرده بودند. حمله ازبکها و افغانها از طریق دریاچه نمک به کاشان که تا اصفهان پیش رفتند، شاه عباس را به صرافت انداخت تا در سال ١٠١٢ قمری سریعاً یک پایگاه نظامی در این منطقه ایجاد کند و جلوی تهدید را بگیرد. بالای کاروانسرا به شکل سنگرهای دیدبانی است و ذکر شده است که همیشه ۵٠٠ پاسدار مسلح در قلعه حضور داشتند و امنیت عبور کالا از چین به اروپا و بالعکس را در این منطقه تأمین می کردند.

قنات کنار کاروانسرا که برکه بزرگی به وجود آورده است، آب شیرین دارد و این در کویر نمک و شوره زار یک معجزه است. معجزه ای بی مانند که رازش را هنوز نمی دانند.  

شور نبودن آب قنات کاروانسرای مرنجاب همه ساله بسیاری از گردشگران داخلی و خارجی را به سوی خود می‌کشاند.

 
قلعه مرنجاب، کاروانسرایی است در کویر که در مسیر راه ابریشم قرار دارد و در گذشته کاروانها برای سفر به خراسان، اصفهان، ری و بالعکس از این مسیر می گذشتند و از آب قنات نزدیک این قلعه سیراب می‌شدند.

 

کاوانسرای شاه عباسی:

این قلعه در کنار دریاچه نمک در قلب کویر ساخته شده است. درباره دلیل ساخت این قلعه و کاروانسرا در کنار دریاچه نمک، نقل است که شاه عباس با وجود ایجاد کاروانسرا و قلعه های متعدد در سراسر کشور، در این منطقه تأسیسات دفاعی تعبیه نکرده بود، چون تا آن زمان دشمنان به خاطر دریاچه نمک و گستره کویر، از این سوی به پایتخت هجوم نبرده بودند. حمله ازبکها و افغانها از طریق دریاچه نمک به کاشان که تا اصفهان پیش رفتند، شاه عباس را به صرافت انداخت تا در سال 1012 قمری سریعا یک پایگاه نظامی در این منطقه ایجاد کند و جلوی تهدید را بگیرد.

 
بالای کاروانسرا به شکل سنگرهای دیدبانی است و ذکر شده که همیشه 500 پاسدار مسلح در قلعه حضور داشتند و امنیت عبور کالا از چین به اروپا و بر عکس را در این منطقه تأمین می‌کردند. قنات کنار کاروانسرا که برکه بزرگی به وجود آورده است، آب شیرین دارد و این در کویر نمک و شوره‌زار یک معجزه است، معجزه ای بی‌مانند که رازش هنوز فاش نشده است.

 
کاروانسرای مرنجاب در ارتفاع 810 متری از سطح دریای آزاد و در حاشیه جنوبی دریاچه قم واقع شده است.

 

وضعیت اقلیمی:

 کاروانسراس مرنجاب در مرنجاب از دهستانهای شهرستان آران و بیدگل واقع شده است. در منطقه کویری آران و بیدگل، باد مثل هر منطقه کویری دیگر، یک عامل تعیین کننده اقلیمی است. باد، هم در شکل دهی به وضعیت طبیعی کویر و هم در شیوه زندگی انسان بیابان نشین تأثیر تعیین کننده دارد. بادهای نامطلوب بزرگترین آفت کویر و باد مطلوب، نسیمی از بهشت است که کویر تفتیده را شاداب و با طراوت می‌کند. متأسفانه در این منطقه جز دو باد شهریاری و باد شمال، سایر بادها چون باد خراسان، باد قبله، باد طوفان، باد سیاه و بویژه باد لوار از بادهای نامطلوب محسوب می‌شوند.
در منطقه آران و بیدگل همه چیز شکل و نمود کویری دارد و هر پدیده‌ای، طبیعی یا انسانی، آیینه کویر است. 

معماری بنا:

 نقشه کاروانسرای مرنجاب مربع شکل است. کاروانسرا از چندین اتاق و شاه نشین تشکیل شده که به دور حیاطی در ابعاد 30×20 متر قرار دارند. کاروانسرا با گچ و آجر ساخته شده و دارای اتاق‌ها و اصطبل‌های متعدد و 6 برج است. 
در ضلع جنوبی کاروانسرا استخر آبی در ابعاد تقریبی 10×4 متر قرار دارد. آب این استخر از چشمه‌ای که در زیر خود آن وجود دارد پر می‌شود که آب مصرفی کاروانسرا نیز از همین چشمه است. وجود چنین چشمه پر آب و زلالی به همراه چندین درخت بلند قامت در میان کویری خشک، نعمتی بس بزرگ و شگفت انگیز است که موجب حیرت و تعجب مسافرانی است که به این کاروانسرا می‌آیند. کاروانسرای مرنجاب یکی از مهم‌ترین رصدگاه‌های ایران است که عاشقان آسمان را از نقاط مختلف کشور به سوی خود جلب می‌کند. گروه‌های نجومی در بام کاروانسرا مستقر می‌شوند و تلسکوپ‌ها و دوربین‌های دوچشمیشان را به سوی آسمان نشانه می‌روند تا بتوانند زیبائیهای آسمان را در سکوتی زیبا رصد کنند. دمای هوای منطقه در نیمه دوم سال به صفر درجه و به ندرت به یکی،دو درجه زیر صفر هم می‌رسد. در فاصله تقریبا 12 کیلومتری از شرق کاروانسرا، تپه‌های روان شنی وجود دارد که از جاذبه‌های بسیار زیبای کویر مرنجاب است. این تپه‌های شنی در محدوده‌ای تقریبا وسیع و با شیب‌های تند مکان بسیار مناسبی برای آن دسته از عکاسانی است که به سوژه‌های بدیع و جذاب در طبیعت علاقمندند. البته در فصل تابستان، مارهای غیر سمی و گهگاه سمی در این تپه‌های شنی دیده می‌شوند که ممکن است برای آن‌ها مشکل آفرین شود. از تپه‌های شنی به سمت شمال شرقی، جاده خاکی‌ای وجود دارد که از شرق دریاچه بزرگ نمک می‌گذرد و به کاروانسرای قصربهرام در شمال دریاچه می‌رسد.
عرض جاده بسیار باریک است و گاهی اوقات بر اثر وزش بادهای کویری قسمت‌هایی از جاده به طور کامل ناپدید می‌شود. از این مسیر تنها خودروهایی همچون جیپ می توانند عبور کنند. در طول مسیر هیچ نشانی از تمدن وجود ندارد و تنها چیزی که به چشم می‌خورد خاک و شن است.
در شمال کاروانسرای مرنجاب رشته کوه کوچک سیاه کوه قرار دارد. ارتفاع قله سیاه کوه 1865 متر است. زمین‌های اطراف سیاه کوه باتلاقی است و تنها از چند نقطه خاص و با کمک راهنمای محلی خبره می‌توان به این قله صعود کرد. آب و هوای کویر مرنجاب در فصل تابستان گرم است و به خصوص در طول روز دمای هوا بسیار بالا می‌رود.این امر باعث می‌شود که حیوانات موذی همچون عقرب، رتیل و گهگاه مار به کاروانسرا بیایند و برای ساکنان کاروانسرا مشکلاتی ایجاد کنند. البته به خاطر مرمت و بازسازی که در چند سال قبل انجام شده است کل کاروانسرا و به خصوص پشت بام آن به طور کامل سم پاشی شده است و هر چندمدت یک بار این کار تجدید می‌شود.
پیشنهاد مسئولان کاروانسرا این است که گروه‌هایی که شب را در این بنا به سر می‌برند در بام کاروانسرا استراحت نکنند. کاروانسرای مرنجاب، تپه‌های شنی، دشت بی انتهای کویر، سیاه کوه و طلوع و غروب زیبای خورشید در افق باز کویر به همراه آسمان پرستاره‌اش به علاوه ده‌ها جاذبه طبیعی دیگر سوژه‌های بسیار زیبایی برای عکاسان طبیعت است که عازم این منطقه از ایران زمین هستند.

دریاچه نمک آران و بیدگل که با نامهای مختلفی مانند دریاچه نمک قم و... معرفی شده است و در اکثر نوشته ها از آن با نام " دریاچه نمک" یاد شده است.

دریاچه نمک از شمال به دشت ورامین و از جنوب به شهرستان آران و بیدگل و از مشرق به سیاه کوه و از مغرب به استان قم محدود می شود. طول دریاچه 80 کیلومتر و عرض آن حدود 30 کیلومتر است که مساحت آن بالغ بر 2400 کیلومتر مربع می باشد.

                                                               «نسیم طبیعت ایران»