نسیم طبیعت ایران

پژوهش، تحقیق، ارائه اطلاعات و مطالب آموزشی در زمینه طبیعت، گردشگری و آئین های ایران

به بهانه سفر کردستان
ساعت ۱٢:۱٢ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ۱۱ خرداد ۱۳۸٩   کلمات کلیدی: استان کردستان ،فرهنگ کردستان ،جغرافیای کردستان ،تاریخ کردستان

وضعیت جغرافیایی و تاریخی استان کردستان 

استان کردستان با مساحتی حدود 28203 کیلومتر مربع در غرب ایران قرار دارد و از شمال به استان های آذربایجان غربی و بخشی از زنجان ، از مشرق به استان همدان و بخش دیگری از زنجان ، از جنوب به استان کرمانشاه و از مغرب به کشور عراق (استان کردنشین سلیمانیه) محدود می گردد .
استان کردستان بر اساس آخرین تقسیمات کشوری در سال 1382 دارای 9 شهرستان ، 23 شهر ، 23 بخش ، 79 دهستان و 1767 آبادی می باشد .
شهرستان های استان عبارتند از : بانه ، بیجار ، دیواندره ، سروآباد ، سقز ، سنندج ، قروه ، کامیاران و مریوان .

از لحاظ اقلیمی و طبیعی استان کردستان منطقه ای کوهستانی می باشد که دشت های مرتفع و دره های پهن نیز در پهنه منطقه گسترده شده اند . اختلاف ارتفاع بین بلندترین و پست ترین نقاط استان به حدود 2400 متر می رسد . کوه شاهو با ارتفاع 3300 متر بلندترین و منطقه آلوت در بانه با ارتفاع حدود 900 متر کم ارتفاع ترین نقطه استان می باشد . که این اختلاف ارتفاع خود باعث به وجود آمدن اقلیم های متفاوت می گردد و این موضوع از لحاظ ارتباط با بحث توریسم بسیار حائز اهمت است .


بر اساس استانداردهای جهانی دمای مطلوب و مناسب برای جهانگردان در سطح جهانی بین 20 تا 25 درجه سانتی گراد می باشد . با توجه به میانگین دمای روزانه استان ، از اواسط اردیبهشت تا اواسط مهر ماه بهترین ایام برای جذب جهانگردان تفریحی تابستانه می باشد و مانگین دمای ماه های این دوره از 22 تا 28 درجه سانتی گراد متغیر است . بر اساس بررسی های انجام شده تعداد روزهای یخبندان زمستان در بیجار 160 روز در سال در منطقه سنندج و کامیاران 110 روز در سال ، در منطقه سقز و دیواندره 113 روز در سال و در منطقه مریوان و بانه به 85 وز در سال می رسد و از این حیث زمینه های بسیار مناسبی را برای ورزش های زمستانه به ویژه ورزش نشاط بخش و هیجان انگیز اسکی روی برف به وجود می آورد .
استان کردستان به علت دارا بودن شرایط مساعد اقلیمی و زیست محیطی ، از دوران پیش از تاریخ ، به عنوان یکی از استقرارگاه های بشری مورد توجه بوده و نتایج حاصل از کاوش های علمی باستان شناسی در مکان های باستانی حاکی از این مطلب است . در کردستان حدود یک هزار و دویست و سی و چهار اثر باستانی شناسایی شده که شامل تپه ، خانه ، مسجد ، مجموعه ، پل و حمام می باشد و حدود پانصد اثر از آنها در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است .

 

قلل مرتفع:

به علت کوهستانی بودن منطقه و امنیت حاکم بر آنها هر ساله تعداد بسیاری از کوهنوردان به قلل مشهور و مرتفع سنندج صعود می نمایند .
مهم ترین قلل این شهرستان عبارتند از : آبیدر سلطان سراج الدین ، آوالان در جنوب سنندج، شاه نشین در ژاوه رود ، کوه کوچک در جنوب غربی و کوه چرخ لان در جنوب غربی سنندج .

 

ویژگی های فرهنگی: 

یکی از مهمترین جاذبه های کردستان ویژگی های فرهنگی آن است . این ویژگی ها عبارتند از : زبان ، لباس ، موسیقی ، رقص ، جشن ها و مراسم خاص و صنایع دستی .

زبان
زبان مردم استان کردستان کردی است . زبان کردی همانند ز بان فارسی یکی از زبان های گروه هند و اروپایی است که دارای قوانین خاص زبان از لحاظ دستوری و نوشتاری است . به علت وسعت زیاد مناطق کردنشین این زبان دارای لهجه های اصلی و زیر لهجه هائی می باشد که این تنوع لهجه از لحاظ حجم کلمات این زبان را غنی و وزن و لفظ آهنگین کلمات عرصه شعر و ادبیات و موسیقی کردی را متاثر و ثروتمند ساخته است .

لباس کردی: 

لباس کردی یکی از زیباترین و متنوع ترین و پوشیده ترین پوشش هایی است که به نوشته سیاحان در سفرنامه هایشان در سطح فرهنگ مردم دنیا کم نظیر است . به طوری که این لباس در چندین جشنواره مختلف بین المللی مقام اول را از لحاظ پوشش و زیبائی و تنوع کسب نموده است . لباس کردی همانند زبان کردی دارای تنوع خاص در مناطق مختلف است .

در فرهنگ و رسوم هر قوم و ملتی لباس یکی از اجزای نمادین برای نشان دادن قدمت تاریخی آن ملت و نشان دهنده ی ساختار ارزشی آن ملت است.ملت کرد نیز دارای لباسی مخصوص به خود می باشد که در هر جای دنیا این لباس با نام کرد شناخته شده است. طراحی لباس کردی به شکلی است که مرد با آن مرد است با همان مردانگی و ابهت یک مرد و زن نیز یک زن با همان زیبایی که باید باشد و ضرافتی که در وجودش هست.

لباس مردانه از قسمتهای زیر تشکیل می شود:

1.که وا پاتول :

که به جای کت و شلوار معمولی می پوشند  که وا یا کت لباس کردی تقریبا به صورت یک ژاکت نظامی می دوزند با این تفاوتکه که وا جیب های کناره ای ندارد و ضمنا چاک آن کاملا از طرفین راست و چپ باز می شود بعلاوه غیراز چاک کناره ای آستینهایش چاک دارا ست

دوخت شلوار کردی یا پاتول بدین ترتیب است که دهانه ای تنگ و بدنه ای گشاد دارد و به جای کمر انتهای آن را که گشادیش بیش از دوبرابر یک شلوار معمولی است با بندی که دخین نامیده می شود و از توی قسمت تا شده آن لیفه گذشته می بندند و از کمر به پایین که وا را داخل پاتول کرده و بند پاتول را روی ان می بندند

2. پشت تند p-shttend:

از پارچه گلدار به طول شش متر درست می شوند بدین ترتیب که پارچه را از سمت عرضش تا کرده می دوزند و بعد آن را به صورت مختلف ساده و گره چین به کمر می بندند

3.پچ : P-ech

 پارچه ای است سه متری و اغلب گلدار که تارهای از آن جدامی کنند و به شکل جالبی طوری که تارهای ان در طرفین صورت آویزان گردد به دور سر می پیچند .

البته شایان ذکر است که پیچ فقط مخصوص اکراد(کردها) نبوده در اکثر مناطق خاورمیانه مردها پیچ می بندند،برای نمونه در هندوستان ، پاکستان،افغانستان،مناطق عرب نشین و... ولی پج هر قومی جداست و مخصوص آن قوم.

4.کراس:

کراس همان پیراهن است با این تفاوت که اولا یقه ندارد و بعلاوه به انتهای آستینها نیز دنباله ای به نام سورانی می دوزند که .......

 

بازیهای محلی:
کلاوریزان :  فردی کلاهی را پر از سنگریزه می نمود وآن را وارونه روی یک سطح قرار می داد سپس می بایست کلاه را طوری از زمین بردارد که سنگریزه ای برجای نماند اما اگر موفق نمی شد می بایست سنگریزه های باقیمانده در روی زمین را تک تک طوری بردارد که بقیه سنگریزه ها موجود در سطح تکان نخورند در غیر این صورت بازنده اعلام می گردید . هر کس در این بازی موفق می شد که یا کلاه را پر از سنگریزه برگرداند یا اینکه سنگریزه ها را تک تک بردارد به طوری که بقیه ی آنها تکان نخورد برنده اعلام می شد در این بازی دقت زیادی لازم بود و کسی که نمی توانست اعصاب آرامی داشته باشد موفق نمی گردید.
هیله مارانی ( تخم مرغ شکستن ) :
این بازی که به صورت برد و باخت انجام می گرفت به این صورت بود که در هر مرحله دو نفر با هم روبرو می شدند هر کدام از طرفین تخم مرغی را محکم در دستش نگه می داشت به طوری که یک سر تخم مرغ به طرف بالا باشد و دیده شود سپس فرد دیگری تخم مرغ خود را از طرف سر آن به تخم مرغ طرف مقابل می زد اگر تخم مرغ یکی از آنهاترک بر می داشت این بار دو سر دیگر تخم مرغ را به هم می زدند اگر این بار نیز همان تخم مرغ ترک بر می داشت صاحب این تخم مرغ بازنده محسوب می شد و می بایست تخم مرغ خود را به طرف مقابل بدهد و اگر هر دو ترک برمی داشتند آن طرفی بازنده محسوب می شد که تخم مرغش بیشتر شکسته باشد . به این طریق یک فرد ممکن بود در روز چند تخم مرغ را صاحب شود .
خلورتانی:
 ازمخروط های چوبی استفاده می کردند و دور آن را نخ محکمی می پیچاندند و به نوک آنها یک میخ فلزی ته گرد که بیشتر در نعل اسب و قاطر استفاده می گردد می زدند سپس با کشیدن نخ مخروط شروع به دوران روی زمین می نمود و با چنان سرعتی می چرخید که صدایی نیز ایجاد می کرد . بعضی اوقات مخروط خود رابه مخروط افراد دیگری که در حال چرخش بود می زدند و به این ( خلورته مارانی ) یا مخروط شکستن می گفتند اگر مخروط شخصی بدون ترک برداشتن موفق می شد مخروط دیگران را بشکند یا ترک اندازد مخروط او بهترین مخروط محسوب می گردید .
هه ملوقوانی یا گوره کانی: هه ملوقوانی از بازیهایی است که دختران انجام می دادند به این صورت که پنج قطعه سنگ به اندازه ی بزرگتر از یک حبه قند انتخاب می کردند و هر کدام از بازیکنان به نوبت با آنها به بازی می پرداختند . این بازی همان بازی یک قل دوقل در مناطق دیگر ایران است.

 

کلانه پیش غذای کردی:

با نمایان شدن نخستین آثار روح بخش بهار که به شکل، مخملی سبز بر دامنه کوهها و پهنه دشت‌های استان کردستان جلوه‌گر می‌شود، مصرف پیش غذایی لذیذ بر گرفته از سخاوت طبیعت در این دیار رایج می‌گردد که آن را کلانه می‌نامند.

نان کلانه و دوغ در بهار یکی از پر طرفدارترین دسرهای موجود در بازارهای استان کردستان است و مشتاقان زیادی دارد.

تره پیاز یا کنی وال ( پی وال ) را دورن خمیر نان قرار می‌دهند و پس از چند دقیقه بر اثر تماس مستقیم با آتش تنور برشته می‌شود و آن را داغ داغ به روغن حیوانی آغشته و مصرف می‌کنند.

این نوع دسر بسیار خوشمزه و دارای طعم و بوی خوشی ناشی از عطر گیاهان کوهی است.

گیاهان کوهی:

گیاهان کوهی به دلیل این که به صورت خودرو رشد می‌کنند و انسان در کاشت آنان دخالتی ندارد از طعم، بو و مزه بسیار جالبی برخوردار است و به این دلیل طرفداران بسیاری دارد.

گیاهان کوهی کود و سم نمی‌خورند و سالم هستند

کنگر از دیگر گیاهان خودرو کوهی است که در فصل بهار و در دامنه کوههای کردستان به وفور یافت می‌شود و دارای مزه بسیار جالبی است.

از کنگر برای پخت بورانی، خورشت کنگر و یا به صورت خام استفاده می‌شود.

کوکو کنگر نیز از دیگر غذاهایی است که با استفاده از کنگر می‌توان پخت.

بیشتر مردم هم کنگر را به صورت خام و با نمک می‌خورند و معتقدند که برای معده بسیار موثر و مفید است.

بیشتر مردم کردستان همچنین معتقدند که جوشانده آب گیاهان کوهی برای بسیاری از امراض از جمله درد معده، سرفه و بسیاری دیگر از بیماریهای روده و معده شفا بخش و مفید است.

در استان کردستان بر اساس سنت‌های دیرینه پخت انواع غذا و دسرها با استفاده از گیاهان کوهی رایج است و هر سال این غذاها و دسرها تهیه و صرف می‌شود.

مهمترین گیاهان خوراکی کردستان شامل جعفری کوهی، کنگر، ریواس، اسفناج وحشی، شنگ، گیلاخه، گل گاو زبان، رسقا، قازیاغی، سولان، نعناع کوهی، موسیر، قارچ کوهی، پونه و پیچک است.

ریواس هم مزه بسیار خوبی دارد و می‌گویند درمان معده درد است.

از ریواس هم برای تهیه خورشت استفاده می‌کنند و خورشت بسیار خوشمزه‌ای از آب در می‌آید.  

موسیقی:

می توان به جرات گفت که کردستان مهد موسیقی ایرانی می باشد، زیرا موسیقی کردی دربرگیرنده تمامی اجزاء موسیقی سنتی ایرانی است. در میان موسیقی منحصر بفرد کردی "هوره" و "شمشال" از سنتی ترین موسیقی ها بشمار می روند. قدمت بعضی از موسیقی ها به 1000 سال می رسد و حتی بعضی به پیش از اسلام بر می گردند.
موسیقی های سنتی که به نامهای "هوره"، "موره"، "لوره"، "سیاچمانه"، "چوپی" و آوارهای سنتی نامگذاری شده اند، بیشتر بر مبنای شعرهای 10 سیلابی هستند. سبک آن شکوه گری است و داستانهای آنها واقعی. غزلهای این موسیقی ها تمثیلی است
.
دسته دوم شامل آهنگهایی همچون "سامد لاچکی"، "مقام الله ویسی"، "مقام کوچه باغی"، "سامد مسگری" و آوازهای منظم بر پایه تلمیح و شعرهای عروضی استوار است
.
بیت خوانی: در کردستان نوع دیگری موسیقی وجود دارد که به آن "بیت خوانی" می گویند که احتمالا مترادف "گتا خوانی" یا "گسا خوانی" می باشد. بیت خوانی بر پایه آوازهای کاملا ساده بدون ریتم، قافیه و نظم استوار است که توصیف کننده فرماندهان جنگهای مذهبی و همچنین قهرمانان ملی است.

 

رقص:

رقص کردی با زیبایی خاص آئینه ای تمام نما از زندگی گذشته این مردم است که به صورت زنده در زمان حال در وجود آنان در حرکت و جریان است . اگر به ریشه یابی و علل به وجود آمدن این هنر توجه نماییم باید اذعان نمود که این هنر ریشه در زندگی و کار روزانه مانند کشاورزی ، اعتقادات دینی ، مراسم و جشن های بزرگ ، بازی های محلی ، جنگ و دفاع و حالات روحی و درونی افراد دارد که به صورت امروزی در آمده است . رقص کردی در تمام نقاط کردستان به خصوص در سنندج و مریوان از غنای زیادی برخوردار است و با وجود سازهای الکترونیکی امروزی ، کم و بیش از سازهای سنتی نیز برای همراهی استفاده می گردد .

 

جشن ها و مراسم خاص: 

یکی از مهم ترین مراسم در میان مردم کردستان که نمود عمومی و کلی دارد جشن نوروز و بزرگداشت آیین آغاز سال است که به صورت خود جوش در اقصی نقاط استان همراه با مراسم رقص و برپائی آتش برگزار می گردد . عید فطر و عید قربان نیز به عنوان اعیاد مذهبی دارای اهمیتی خاص هستند . از دیگر مراسم مهم می توان به مراسم آئینی و باستانی پیرشالیار در روستای اورامان تخت اشاره نمود که در دو نوبت در چهل و پنجمین روز بهار و چهل و پنجمین روز زمستان طی مراسم با شکوه در این روستا برگزار می گردد .

 

صنایع دستی و سوغات: 

صنایع دستی استان بخشی از فرهنگ مردم استان کردستان است که بر اساس نیاز و خلاقیت در طی زمان شکل گرفته است . مهمترین صنایع دستی استان عبارتند از : نازک کاری که از محصولات عمده آن می توان به تخته نرد و شطرنج اشاره نمود که شهرت جهانی دارند .

شیرینی:
استان کردستان دارای انواع شیرینی های محلی می باشد که مهمترین این شیرینی ها کنجد ، بادام سوخته ، نوعی باسلوق و نان برنجی است که در این میان کنجد شیرینی محلی خاص شهر سنندج به همراه نان برنجی خریداران زیادی دارد .

قالی و گلیم: 

قالی و گلیم استان کردستان از لحاظ تنوع رنگ و گیاهی بودن ، اصالت طرح و کفیت آن شهرت جهانی دارد . شهرهای سنندج و بیجار مهمترین نوع قالی را دارا می باشند به طوری که به علت شهرت جهانی فرش سنندج (سنه) در دائره المعارف بریتانیا معنی واژه سنه را نام نوعی قالی به نام سنه معنی نموده اند .

نساجی سنتی یا (جولائی): 

تولید پارچه های لباس کردی مردانه و فرآورده هایی مانند رختخواب پیچ ، یا موج و جانماز که به روش سنتی تهیه می شود ، حاصل کار جولاها است .

کلاش:

در مناطق کردنشین یک نوع گیوه به نام کلاش تولید می شود . رویه این کفش از نخ پنبه ای بافته شده و زیره آن از پارچه فشرده شده ساخته می شود ، به همین دلیل کلاش کفشی است سبک ، نر م و قابل انعطاف و متناسب با محیط کوهستانی . تولید کلاش در اصل مختص منطقه اورامان بوده ولی اکنون در اکثر شهرهای استان تولید می شود .

آلات موسیقی: 

به علت وجود چوب درختان جنگلی مرغوب و به همراه استعداد فراوان در زمینه تعلیم و یادگیری موسیقی ، این صنعت رشد قابل ملاحظه ای نموده است و اکنون کارگاه های زیادی مشغول تولید انواع ساز هستند .